در همان دوران کشورهای عضو اوپک نیز همواره این جمله را تکرار می کردند که قیمت های بالای نفت به علت وجود و حضور عواملی غیر بنیادین در بازار به وجود آمده است. اوپکی ها تاکید داشتند که عواملی همچون عرضه، تقاضا و عوامل ژئوپلیتیک نمی تواند به آن میزانی که مصرف کنندگان توصیف می کردند در این قیمت های افسانه ای تاثیرگذار باشد، بلکه حضور افراد و گروههایی که به تازگی وارد معاملات طلای سیاه شده بودند، مهم ترین عامل در این افزایش قیمت بود. بروز بحران مالی جهانی موجب شد که بازار نفت این بار با سرعتی سرسام آور سقوط را تجربه کند.
این بار اوپکی ها توافق کردند بیست و هشتم آبان گردهم آمده تا چاره ای برای این شوک معکوس بیابند اما شدت سقوط بهای نفت به حدی بود که جلسه 4 هفته زودتر از موعد تعیین شده برگزار شد. پیش از برگزاری اجلاس زمزمه هایی مبنی بر کاهش یک تا 3 میلیون بشکه ای سهمیه اوپک شنیده می شد اما در پایان نشست فوق العاده کاهش 5/1 میلیون بشکه ای تصویب شد تا از شدت کاهش بهای نفت کاسته شود.
از سویی با برگزاری اجلاس زودهنگام اوپک در سوم آبان و تصمیم به کاهش 5/1 میلیون بشکه ای سقف تولید، در حالی افزایش قیمت نفت دور از انتظار نبود که کاهش قیمت نفت بلافاصله پس از اتخاذ این تصمیم تعجب همگان را برانگیخت و سوالاتی را درباره تاثیرگذاری اوپک ایجاد کرد. سازمان کشورهای صادر کننده نفت (اوپک) متشکل از الجزایر، ایران، عراق، کویت، لیبی، نیجریه، قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی، ونزوئلا، اکوادور و آنگولا است که آنگولا در اجلاس سپتامبر سال جاری به این سازمان پیوست و اندونزی نیز از آن کناره گیری کرد. کارکرد اصلی این سازمان که در اساسنامه آمده، هماهنگی و یکپارچه سازی سیاست های نفتی کشورهای عضو و تعیین بهترین راه برای تامین منافع جمعی یا فردی آنها و طراحی شیوه هایی برای تضمین ثبات قیمت نفت در بازار نفت بین المللی به منظور از بین بردن نوسانات مضر و غیر ضروری، عنایت و توجه ویژه به کشورهای تولید کننده نفت و توجه خاص به ضرورت فراهم کردن درآمد ثابت برای کشورهای تولید کننده نفت، تامین نفت کشورهای مصرف کننده به صورت کارآمد، مقرون به صرفه و همیشگی و بازده مناسب و منصفانه برای آنهایی که در صنعت نفت سرمایه گذاری می کنند، می باشد.
با این وجود، تاثیر اوپک بر اقتصاد نفت همیشه ثبات بخش نبوده است. در جریان شوک نفتی 1973، این سازمان با استفاده از ابزار نفت دنیا را به وحشت انداخت و باعث ایجاد تورم در کشورهای مصرف کننده نفت، اعم از کشورهای پیشرفته و در حال توسعه جهان شد. از سوی دیگر، توسعه بیش از حد میادین نفتی خلیج مکزیک و دریای شمال کاهش سهم اوپک در تولید جهانی را منجر شده و ضمن بی ثباتی روزافزون بازار، توان اوپک در ارتباط با کنترل قیمت نفت را در مقایسه با دوران طلایی آن کاهش زیادی داده است ولی با این حال اوپک هنوز هم تاثیر فراوانی بر قیمت نفت دارد.
بر همین اساس، اوپک از وزیران نفت عضو این سازمان دعوت کرد تا در نشستی اضطراری به بررسی تحولات بازار جهانی نفت که سیر نزولی آن نگران کننده شده است، بپردازند. اظهارات گوردون براون نخست وزیر انگلیس مبنی بر اینکه نشست مکرر اوپک ضروری نیست و نیز مخالفت های آمریکا، موجب نشد که این نشست برگزار نشود. در این جلسه، اعضا تصمیم به کاهش 5/1 میلیون بشکه ای تولید خود گرفتند تا شاید بهای نفت با افزایش روبرو شود، اما نتیجه عکس حاصل شد؛ به طوری که نفت اوپک 56 دلار در هر بشکه معامله شد این سیر نزولی آنقدر نگران کننده است که دبیر کل اوپک در واکنش به آن، از احتمال برگزاری نشست دیگر برای کاهش بیشتر تولید خبر داده است.
در همین زمینه، غلامحسین نوذری، وزیر نفت ایران نیز کاهش شدید قیمت نفت را به نفت تولید کننده و مصرف کننده ندانسته و گفته است که با این قیمت ها امکان سرمایه گذاری در صنعت نفت کاهش می یابد و در نتیجه، کاهش تولید نفت در آینده، دنیا را با کاهش عرضه انرژی مواجه می سازد. از سویی کارشناسان، کاهش تقاضا به ویژه کاهش تقاضای 8 درصدی آمریکا برای انرژی و رکود اقتصادی در اروپا و آمریکا را از دلایل عمده افت شدید قیمت نفت عنوان می کنند، این در حالی است که با نزدیک شدن سرما، مصرف انرژی افزایش می یابد و باید دید آیا با این وجود بازار به سمت تعادل پیش می رود یا خیر؟ هر چند برخی تحلیل گران نیز انتخابات ریاست جمهوری آمریکا را دلیل دیگری بر این افت قیمت عنوان می کنند.
آمارها حکایت از آن دارد که کشورهای عضو اوپک نزدیک به دو سوم ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارند. در سال 2005 اوپک 7/41 درصد از تولید نفت جهان را به خود اختصاص داد، این در حالی است که کشورهای عضو سازمان توسعه و همکاری اقتصادی تنها 8/23 و روسیه 8/14 از تولیدات نفت جهان را به خود اختصاص داده اند.
از سوی دیگر، بر اساس اعلام اداره اطلاعات انرژی آمریکا، میزان درآمدهای نفتی اوپک طی شش ماه نخست 2008 به بیش از 645 میلیارد دلار رسیده است. این میزان درآمد تقریبا معادل کل درآمد اوپک طی سال 2007 و کل درآمد این سازمان طی سال های 2000 تا 2002 میلادی بوده است. میزان درآمد اوپک طی شش ماه نخست امسال به طور متوسط به بیش از 58/3 میلیارد دلار در روز رسیده که این رقم طی 48 سال گذشته بی سابقه بوده است.
امارات در این مدت بیش از 61 میلیارد دلار درآمد نفتی کسب کرده که تنها 2 میلیارد دلار کمتر از کل درآمد این کشور طی سال 2007 بوده است، درامد نفتی این کشور امسال به بیش از 100 میلیارد دلار خواهد رسید. سعید الشیخ، اقتصاددان برجسته بانک دولتی عربستان پیش بینی کرد، درآمدهای نفتی عربستان نیز امسال به بیش از 350 میلیارد دلار برسد، که کل درآمد اوپک امسال بالغ بر 3/1 تریلیون دلار خواهد بود. میزان درآمدهای کویت نیز در این مدت به بیش از 54 میلیارد دلار می رسد که تنها یک میلیارد دلار کمتر از کل درآمد این کشور در سال 2007 است. درآمدهای نفتی ایران در این مدت به 43 میلیارد دلار رسیده است.
درآمدهای نفتی عراق نیز به بیش از 39 میلیارد دلار رسید که این رقم یک میلیارد دلار بیشتر از کل درآمد این کشور طی سال 2007 است. همچنین درآمد لیبی نیز به 37 میلیارد دلار رسید. درآمد صادراتی ونزوئلا، آنگولا و نیجریه نیز در این مدت به ترتیب به 41، 47 و 46 میلیارد دلار رسیده است. اکوادور کوچکترین عضو اوپک نیز در این مدت 7 میلیارد دلار درآمد داشته است. بر اساس این گزارش، درآمد اوپک امسال معادل کل درآمد این سازمان طی دهه 1990 میلادی خواهد بود و میانگین قیمت نفت صادراتی اوپک در این مدت به بیش از 100 دلار در هر بشکه رسیده است. این رقم طی سال 2007 دلار در هر بشکه رسیده است. این رقم طی سال 2007 به 72 دلار و سال 2006 به کمتر از 60 دلار رسیده است.
میزان تاثیرگذاری اوپک
عده ای از کارشناسان بر این باورند که تصمیماتی که اوپک اتخاذ می کند تاثیر زیادی بر قیمت نفت دارد. به طور مثال در زمان شوک نفتی 1973، اوپک از ارسال نفت به آن دسته از کشورهای غربی که از رژیم صهیونیستی حمایت می کردند، خودداری کرد.
در جنگ 1973، کشورهای غربی به حمایت از رژیم صهیونیستی با مصر و سوریه وارد جنگ شدند. بر همین اساس خودداری اوپک از ارسال نفت به کشورهای غربی باعث شد قیمت نفت در بازارهای جهانی 4 برابر افزایش یابد.
این رشد قیمت که به مدت 5 ماه ادامه داشت، در 17 اکتبر ـ 1973 ـ شروع شد و در 18 مارس 1974 پایان یافت. پس از آن کشورهای عضو اوپک در 7 ژانویه 1975 با هم توافق کردند و قیمت نفت خام را افزایش دادند.
در آن زمان، کشورهای عضو اوپک، از جمله آن کشورهایی که از قبل صنعت نفت خود را ملی کرده بودند، به اتفاق خواستار برقراری نظم نوین اقتصاد جهان با ائتلاف کشورهای اصلی تولید کننده نفت شدند. این کشورها که موفق شدند اولین اجلاس اوپک را در الجزیره ترتیب دهند، خواهان قیمت ثابت و عادلانه برای کالا، یک برنامه بین المللی غذا و کشاورزی، انتقال فناوری از شمال به جنوب و دموکراتیک کردن نظام اقتصادی بودند. این سیاست مفید واقع شد و قیمت نفت خام را تا حدی بالا برد که قبل از آن، تنها یک بار قیمت محصولات پالایش شده به آن حد بالا رسیده بود. با وجود این، توانایی اوپک برای بالا بردن قیمت نفت محدودیت هایی نیز دارد. افزایش قیمت نفت باعث کاهش مصرف می شود و در نتیجه درآمد خالص سازمان کاهش می یابد.
علاوه بر آن، افزایش بی حد و حصر قیمت نفت می تواند زمینه ساز تلاش برای تغییر نظام مند در رفتار کشورها، از قبیل استفاده از انرژی جایگزین یا بقای انرژی بیش از پیش گردد. از سویی، تنش های موجود در خاورمیانه، کاهش تقاضا برای نفت، بحران مالی در آمریکا و اروپا، کاهش سفته بازی و کمبود ظرفیت پالایشگاه ها از عوامل موثر در کاهش قیمت نفت بوده است هر چند که طی دو ماه گذشته قیمت نفت با نوسانات شدید افزایشی روبرو بود اما هم اکنون قیمت نفت به زیر 90 دلار در هر بشکه رسیده و این موضوع بر قدرت خرید مصرف کنندگان در بسیاری از کشورها تاثیر محسوسی داشته است. با توجه به تمامی شرایط گفته شده، این گونه به نظر می رسد که بازار نفت کماکان آشفته خواهد ماند و فشار بیشتر در جهت کاهش قیمت و نه افزایش آن، دیده خواهد شد. البته با توجه به اعلام غلامحسین نوذری وزیر نفت مبنی بر تصمیم و رایزنی برای تشکیل اجلاس فوق العاده اوپک به منظور بررسی قیمت نفت و میزان تولید اعضا باید دید آیا تغییری در بازار ایجاد می شود یا خیر؟ پیش از بروز بحران مالی اخیر مقام های عربستان در بهار گذشته به درخواست بان کی مون، دبیر کل سازمان ملل حدود 500 هزار بشکه به تولید خود اضافه کردند تا به زعم خود رشد بی سابقه قیمت نفت در جهان را تا حدودی مهار کند. این کشور هم اکنون 500 هزار بشکه بیش از سهم تعیین شده خود از سوی اوپک نفت تولید و صادر می کند. کارشناسان می گویند کاهش تولید نفت از سوی عربستان می تواند آهنگ کاهش بهای نفت را کندتر کند، اما آن را متوقف نخواهد کرد. زیرا در درجه نخست، بازارهای جهانی به قدر کافی از نفت اشباع است و کمبودی در این زمینه احساس نمی شود. به عنوان مثال، در ماه ژوئیه، میزان نفت عرضه شده به بازار حدود یک میلیون بشکه بیش از تقاضا بود... علاوه بر این، کندی آهنگ رشد اقتصادی در جهان، به ویژه در دو کشور مصرف کننده عمده نفت، یعنی ایالات متحده آمریکا و چین، موجب پایین آمدن تقاضا برای نفت در جهان شده است. تقویت ارزش دلار در هفته های اخیر عاملی دیگر در فشار بر قیمت جهانی نفت است.
از سوی دیگر، همکاری نزدیک سازمان کشورهای صادر کننده نفت اوپک و روسیه که تامین کننده نیمی از نفت جهان هستند، می تواند سیاست تولید کشورهای تولید کننده را با فشارهایی روبرو کند. به اعتقاد کارشناسان تمایل روسیه برای همکاری نزدیکتر با اوپک همزمان با سرد شدن مناسبات روسیه و غرب به علل برخی مسائل از جمله درگیری در گرجستان صورت گرفته است. حتی پیش از رویدادهای اخیر در منطقه قفقاز، روسیه مناسبات گرمی با ایران و ونزوئلا دو کشور اصلی تولید کننده نفت اوپک برقرار کرده است. همسو شدن روسیه با سیاست های اوپک مبنی بر کاهش تولید نفت خام بیشترین اثر را بر بهای نفت خواهد داشت. رئیس اوپک نیز اعلام کرده است که اوپک از پیشنهاد روسیه برای عضویت در این سازمان استقبال می کند، اما روسیه هیچ درخواست رسمی در این باره ارائه نداده است. شکیب خلیل که وزیر انرژی الجزایر نیز هست، گفت: من هیچ درخواست رسمی از سوی روسیه برای عضویت در سازمان اوپک دریافت نکرده ام ولی ما علاقمند به عضویت این کشور هستیم. روسیه اوایل ماه سپتامبر با اوپک برای امضا توافق نامه همکاری به توافق رسید. روسیه که پس از عربستان صعودی دومین تولید کننده بزرگ نفت و گاز دنیاست، به تازگی سطح روابط خود را با اوپک ارتقا داده است که این موضوع نمی تواند خبر خوبی برای کشورهای عمده مصرف کننده نفت و گاز از جمله آمریکا و اروپا باشد. آندره رید کارشناس موسسه انرژی سکوریتی آنالیز در این باره گفته است: روسیه قصد دارد با گسترش همکاری ها با اوپک، عرضه جهانی نفت را کنترل کند و این یک تهدید بزرگ برای کشورهای غربی به شمار می رود. سرگئی شماتکو، وزیر انرژی روسیه نیز همکاری روسیه و اوپک را تنها با هدف برقراری ثبات قیمت ها در بازار نفت عنوان کرده و این در حالی است که اوپک و روسیه قصد دارند در ماه اکتبر قرارداد گسترش همکاری های دو جانبه امضا کنند.
وزارت انرژی روسیه نیز با اعزام هیات بلند پایه ای به نشست سپتامبر (شهریور) در وین، پیشنهادهایی را برای گسترش همکاری های مسکو و اوپک ارائه کرده است. آندره رید می گوید: پیوستن روسیه به اوپک موجب می شود تا سهم این سازمان در بازار جهانی نفت 10 میلیون بشکه افزایش یابد و سهم اوپک در بازار نفت به بیش از 50 درصد برسد. صادرات نفت و گاز نقش مهمی در تامین بودجه دولت روسیه دارد اگر چه تنش های اخیر در گرجستان موجب تیره شدن روابط سیاسی روسیه و غرب شده ولی هر دو طرف به یکدیگر نیاز دارند. اوپک هم اکنون 42 درصد عرضه جهانی نفت را در اختیار دارد و ذخایر نفتی روسیه معادل 8 درصد کل ذخایر نفتی اوپک و تولید نفت این کشور نیز معادل 2/8 درصد تولید اوپک طی سال 2007 بوده است. بر اساس آمارهای بریتیش پترولیوم، میزان ذخایر نفتی اوپک تا ابتدای سال 2008 به بیش از 934/7 میلیارد بشکه رسید و ذخایر نفتی روسیه نیز بالغ بر 79/4 میلیارد بشکه است. از طرفی ایران دومین تولید کننده اوپک است که نقش تعیین کننده ای در این سازمان دارد. به جاست با تلاش بیشتر در عرصه دیپلماسی نفت و بین المللی برای به دست آوردن ریاست آن نیز کوشش کنیم. حضور موثر و تعیین کننده در این سازمان که هم اکنون ریاست کمیته نظارت بر بازار بر عهده ایران است، اهمیت ژئوپلیتیک در منطقه و میزان تولید، سه مولفه ای است که ایران را از سایر اعضا در اوپک متمایز می سازد.
منبع: گسترش صنعت،شماره 262